Haarlemse vrouwen die streden voor vrijheid

  • 6 maart 2020

Op zondag 8 maart 2020 is het Internationale Vrouwendag. Het thema van dit jaar is vrijheid. In de Haarlemse geschiedenis hebben verschillende vrouwen op hun eigen manier voor vrijheid gestreden. We zetten 4 van deze Haarlemse heldinnen in de spotlight.

We vieren Vrouwendag op 8 maart omdat er op die dag precies 112 jaar een grote staking in New York was. Amerikaanse vrouwen staakten toen tegen de slechte arbeidsomstandigheden in de textielindustrie. Tijdens de staking vroegen de vrouwen om ‘brood en rozen’. Daarmee bedoelden ze dat ze niet alleen wilden overleven, maar ook kwaliteit van leven wilden. Zo streden ze onder andere voor een achturige werkdag.

Kenau

Kenau. Foto: Noord-Hollands Archief

Als je naar de Haarlemse geschiedenis kijkt, is Kenau een van de bekendste vrouwen die voor vrijheid streden. De legende gaat dat zij onze stad verdedigde tijdens het beleg van Haarlem. Dat gebeurde in de beginjaren van de Tachtigjarige Oorlog. Haarlem werd tussen december 1572 en juli 1573 belegerd door de Spanjaarden. Alle inwoners van de stad hielpen mee met de reparaties aan de beschadigde stadswallen. Maar volgens een ooggetuigenverslag uit Delft viel ene Kenau op tijdens die reparaties.

Veel verhalen gaan verder en omschrijven haar als aanvoerster van een leger van 300 vrouwen. Dat leger streed tegen de Spaanse bezetter. De meeste historici zien dit meer als een mythe. Toch is Haarlem trots op Kenau. Zo hebben we natuurlijk het Kenaupark en bij het station staat een standbeeld van Kenau en Ripperda.

Hannie Schaft, bron: Cees de Boer/Noord-Hollands Archief

Hannie Schaft

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was ‘Het meisje met het rode haar’ een van de bekendste verzetsstrijders van Nederland. Hannie Schaft, die eigenlijk Jo heette, pleegde verschillende aanslagen tijdens de oorlog. Soms werd ze ook gesignaleerd tijdens die aanslagen en daarom besloot ze in 1944 haar rode haar zwart te verven. Ook zette ze een brilletje op en paste ze haar naam aan. Voortaan heet ze Johanna Elderkamp, met als roepnaam Hannie, en ze is geboren in het Zwitserse Zürich.

Tijdens de oorlog was Hannie goed bevriend met Jan Bonekamp. In juni 1944 pleegden ze samen een aanslag op het politiehoofd van Zaandam Ragut, die mensen verraadde aan de Duitsers. Hannie schoot de politieman van zijn fiets af. Jan wilde hem daarna het genadeschot geven, maar toen kon Ragut Jan nog in zijn buik schieten. Jan ging naar de eerstehulppost. Daar wrongen ze vlak voor zijn  dood nog wat adressen uit hem. Waaronder het adres van Hannie. Als zij doorheeft dat Jan in Duitse handen is, duikt ze gelijk onder.

Op 21 maart 1945 wordt Hannie aangehouden tijdens een controle in Haarlem-Noord. Er worden illegale kranten gevonden in haar fietstassen. Later vinden ze ook nog een FN-9mm-pistool in haar handtas. Nog diezelfde nacht wordt Hannie naar Amsterdam gebracht. Na allerlei verhoren, waarin ze sommige aanslagen bekent, wordt Hannie op 17 april 1945 overgebracht naar Overveen. Ze moet daar uitstappen en via een zandweg richting het strand lopen. Terwijl ze dat doet schieten twee begeleiders haar dood.

Nu 75 jaar later wordt er nog elk jaar een Hannie Schaftherdenking gehouden in het Kenaupark in Haarlem. Daar staat een bronzen beeld ter nagedachtenis aan Hannie Schaft. Ook is er een straat naar deze Haarlemse verzetsstrijder vernoemd in de Slachthuiswijk.

Cobi Schreijer

Waar Kenau en Hannie Schaft letterlijk voor vrijheid streden, deed Cobi Schreijer dat meer figuurlijk. Als zangeres zong zij vooral veel feministische liederen en zette zich zo specifiek in voor de vrijheid van vrouwen. Ze leidde in de jaren 60 troubadoursclub De Waag. Hier traden verschillende bekende zangers op. In 1968 richt zij samen met anderen de Man-Vrouw Maatschappij op. Zij strijden voor gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Ondertussen bleef ze ook feministische liederen zingen. In 1977 kwam er een liedboek van haar uit voor emanciperende vrouwen. Een jaar later bracht ze een LP uit met 14 feministische liederen. In 1987 werd Schreijer benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau.

Cobi Schreijer samen met Ronnie Potsdammer, bron: Cees de Boer/Noord-Hollands Archief

Elizabeth Schmitz

Elizabeth Schmitz in 1988. Foto: Jos Fielmich/Noord-Hollands Archief

De laatste in deze rij is Elizabeth Schmitz, een van de vrouwelijke pioniers in de politiek. Zij is namelijk de eerste, en tot nu toe enige, vrouwelijke burgemeester van Haarlem. Ze deed dit werk 9 jaar, van 1985 tot 1994.

Tussen de eerste vrouwen in de Haarlemse politiek en de eerste vrouwelijke burgemeester zit 66 jaar. In 1919 zaten er namelijk voor het eerst vrouwen in de Haarlemse gemeenteraad. Bijna 40 jaar later werd er voor het eerst een vrouwelijke wethouder aangesteld. Dat was Elisabeth Scheltema-Conradi.

Met Schmitz als burgemeester had Haarlem voor het eerst een gelijke man-vrouw-vertegenwoordiging in het college van burgemeester en wethouders. Ook gingen er in deze tijd steeds meer vrouwen de politiek in. Dit waren niet alleen vrouwen met een Nederlandse afkomst, maar ook de vrouwen met een migratie-achtergrond. Na haar jaren als burgemeester werd Schmitz in 1994 gevraagd als staatssecretaris van Justitie in het eerste kabinet van Wim Kok. Schmitz besloot haar ambt neer te leggen en de functie van staatssecretaris te vervullen.

Wie zou u noemen?

Natuurlijk zijn er nog veel meer Haarlemse vrouwen te noemen die zich hebben ingezet voor vrijheid en voor vrouwenrechten. We zijn benieuwd wie u in dit rijtje zou opnemen! Laat het weten op onze Facebookpagina.

Tekst: Niels Opdam / Gemeente Haarlem

Categorie:

  • Nieuws ZUID/WEST
  • Nieuws SCHALKWIJK
  • Nieuws OOST
  • Nieuws CENTRUM
  • Nieuws NOORD
  • Stadsnieuws