Haarlem in de jaren 20

  • 19 december 2019

2020 staat voor de deur! De start van een nieuw decennium. Een mooi moment om terug te kijken naar de jaren 20 van de vorige eeuw. Hoe zag het leven in Haarlem er toen uit?

De Lange Veerstraat rond 1920. Foto: Noord-Hollands Archief

Haarlem was de jaren 20 van de vorige eeuw een stuk kleiner dan nu. In 1920 had de stad ongeveer 77.000 inwoners. Dat zijn er nu meer dan 160.000. Haarlem was in die tijd ook een stuk compacter. De stad bestond uit de binnenstad en een aantal wijken daaromheen, zoals de Leidsebuurt, het Garenkokerskwartier, het Rozenprieel, de Amsterdamsebuurt en het begin van Haarlem Noord. 

Ruimtegebrek

Er was in de jaren 20 veel werk in Haarlem. Onder andere bij verschillende fabrieken en grote bedrijven in de stad. Die werkgelegenheid trok mensen van buiten en die moesten ergens wonen. Voor nieuwe huizen was binnen de gemeentegrenzen alleen weinig plek meer. Haarlem had meer ruimte nodig. 

Veel van de nieuwe inwoners kwamen terecht in de gemeenten rondom Haarlem. Daar ontstonden nieuwe forenzenwijken. Bijvoorbeeld in Schoten, op de plek waar nu Haarlem Noord ligt. Dit dorp bestond rond 1900 nog uit zo’n 600 mensen. Tegen 1927 was dat aantal gegroeid naar zo’n 21.000!

Rijksstraatweg met rechts het voormalige raadhuis van de gemeente Schoten. In 1927 ging de gemeente Schoten op in Haarlem. Het raadhuis werd een politiepost. Foto: Noord-Hollands Archief

Die explosieve groei zorgde voor problemen voor het gemeentebestuur van Schoten. Er waren extra voorzieningen nodig voor al die nieuwe inwoners en dat vroeg grote investeringen. Tegelijkertijd was Haarlem er niet blij mee dat er binnen de eigen gemeentegrenzen geen plek was voor al die nieuwe mensen. Nu profiteerden ze wel van de voorzieningen van de stad, maar betaalden ze er geen belasting.

Groeiende stad

Uiteindelijk leidde dit ertoe dat Haarlem in 1927 verschillende stukken grond van de buurgemeenten overnam. De gemeente Schoten werd helemaal ingelijfd bij Haarlem. Daarnaast stond Bloemendaal het Ramplaankwartier af en Haarlem lijfde bijvoorbeeld ook het westelijk deel van Spaarndam en een deel van Heemstede in.

Zo kreeg Haarlem er in één keer een hoop nieuwe inwoners bij. Bovendien werd er daarna flink bijgebouwd in de nieuwe delen van de gemeente. In 1930 was het aantal inwoners van de gemeente gestegen naar bijna 120.000! Dat waren er dus zo’n 43.000 meer dan aan het begin van het decennium.

De Zuider Tuindorpslaan in het Ramplaankwartier. Vanaf 1927 hoorde deze ook bij de gemeente Haarlem. Foto: Noord-Hollands Archief

Droste, Figee en Enschedé

Bij welke grote bedrijven kwamen al die nieuwe mensen werken? Veel namen klinken ons nu ook nog bekend in de oren. Denk aan de machinefabriek van de gebroeders Figee, de Droste chocoladefabriek, drukkerij Johan Enschedé en spoorrijtuigenfabriek Beijnes.

De meeste van die bedrijven waren begonnen in de binnenstad en in de loop van de tijd verkast naar een plek buiten het centrum. Omdat ze meer ruimte nodig hadden of omdat ze te veel stank of lawaai produceerden. Zo was Droste ooit begonnen in de Grote Houtstraat en Figee aan de Leidsevaart. In de jaren 20 waren beide bedrijven inmiddels (deels) verhuisd naar het Noorder Buiten Spaarne. Daar werden ze in de loop van het decennium nog verder uitgebreid.

Met het verdwijnen van de grote industrie uit de binnenstad kwam hier meer ruimte voor bijvoorbeeld woningen en allerlei soorten winkels.

Nieuwbouw van de Droste fabrieken met vier werklagen aan het Noorder Buiten Spaarne in 1925. In 1930 werd er nog een vijfde laag bovenop gebouwd. Achter het hoofdgebouw stonden verschillende andere gebouwen. Foto: Noord-Hollands Archief

Vrouwen aan het werk bij kousenfabriek Hin aan de Zijlweg, foto van omstreeks 1925. Foto: R. van der Werf / Noord-Hollands Archief

Drogisterij Van der Pigge in 1920. In 1927 werd een prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van de V&D. Tussen 1930 en 1934 werd dit warenhuis gebouwd. Alle gebouwen op de foto zijn hiervoor gesloopt, behalve de drogisterij. De eigenaar hiervan weigerde als enige zijn pand te verkopen. Foto: Noord-Hollands Archief

Stoomtrein en handkar

Het straatbeeld zag er in de jaren 20 heel anders uit dan nu. Auto’s waren er al wel, maar een stuk minder dan nu. Zo reden er in 1924 in totaal 31.000 auto’s rond in Nederland. Ter vergelijking: in 2019 zijn dat er 8,5 miljoen.

Een ander verschil was dat er in de jaren 20 nog verschillende trams in Haarlem reden. En voor het transport van goederen gebruikten mensen ook nog paard en wagen, of een handkar. Verder waren net als nu de trein en fiets belangrijke vervoersmiddelen. Alleen waren het toen nog stoomtreinen die op het station in Haarlem stopten.

Een tram, auto’s, fietsers en een man met een handkar op de oude Kennemerbrug op de Kloppersingel. Foto: Noord-Hollands Archief

Smederij in de Molensteeg, 1920. Foto: Noord-Hollands Archief

Treinen op het station in Haarlem, rond 1920. Foto: Leonard Baruch / Noord-Hollands Archief

Tonnetjes

Ook achter de voordeur zag het leven er anders uit. Zo waren nog lang niet alle huizen op het riool aangesloten. Mensen poepten en plasten dan op een tonnetje. Twee keer in de week kwam er een kar langs die het tonnetje ophaalde en er een schone voor teruggaf. En voor het verwarmen van hun huis gebruikten veel mensen steenkool.

Over het algemeen waren de huishoudens een stuk groter dan nu. In 2018 bestond een huishouden in Nederland gemiddeld uit 2,1 personen. Dat waren er in 1920 nog 4,3.

Deze foto is op de Zomervaart genomen rond 1940. Ook toen nog hadden sommige Haarlemmers een tonnetje in huis in plaats van riolering. Foto: Noord-Hollands Archief

Zicht op het Spaarne en de Koepelgevangenis, rond 1920. Foto: Noord-Hollands Archief

Hollywood aan het Spaarne

Wat niet iedereen weet, is dat Haarlem begin jaren 20 ook een van de belangrijkste filmstudio’s van Nederland had. In 1912 had Maurits Binger Filmfabriek Hollandia opgezet. Tot 1922 kwam ongeveer tachtig procent van alle Nederlandse films uit deze studio. Haarlem werd toen zelfs het ‘Hollywood aan het Spaarne’ genoemd. In 1923 ging de maatschappij failliet. Tegenwoordig is Haarlem nog steeds een populaire plek voor het opnemen van televisieseries en films.

Foto’s: Noord-Hollands Archief

Bronnen:
Geschiedenislokaal023
Noord-Hollands Archief

Categorie:

  • Nieuws ZUID/WEST
  • Nieuws SCHALKWIJK
  • Nieuws OOST
  • Nieuws CENTRUM
  • Nieuws NOORD
  • Stadsnieuws