Haarlem viert 100 jaar vrouwenkiesrecht

  • 12 september 2019

Het is dit jaar precies 100 jaar geleden dat vrouwen in Nederland het recht kregen om te stemmen. Voor dat recht is hard gevochten. De expositie ‘Haar stem in Haarlem’ vertelt hoe dat in onze stad ging.

Uitsnede van een poster van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Gemaakt door Th. Molkenboer, 1918

Op 18 september 1919 ondertekende koningin Wilhelmina de wet waarmee vrouwen in Nederland stemrecht kregen. Een bijzondere dag, waar een jarenlange strijd aan vooraf ging. Een strijd die eigenlijk nog niet is afgelopen. Want vrouwen zijn nog steeds minder goed vertegenwoordigd in de politiek dan mannen. Daarom besteedt de gemeente uitgebreid aandacht aan honderd jaar vrouwenkiesrecht, met een tentoonstelling in de Kloostergangen van het stadhuis.

Aletta Jacobs

In 1848 kreeg Nederland voor het eerst een vorm van kiesrecht, met de invoering van de grondwet. Dat betekende niet dat alle volwassen mannen vanaf toen mochten stemmen. Het ging om een beperkte groep. Of je er wel of niet bij hoorde, hing af van hoeveel belasting je betaalde.

In de grondwet stond nergens letterlijk dat alleen mannen mochten stemmen. Dat werd alleen in de praktijk wel zo uitgelegd. Eén van de eerste vrouwen die actief probeerde de politiek in te gaan, was Aletta Jacobs. Zij is ook bekend als de eerste Nederlandse vrouw die werd toegelaten tot de universiteit en arts werd. Zij probeerde in 1883 op de kandidatenlijst voor de gemeenteraad te komen in Amsterdam.

Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht

Haar poging lukte niet. De Amsterdamse bestuurders weigerden haar op de kieslijst te zetten. Ze kregen daarin gelijk van de rechter en van de Hoge Raad. En bij een grondwetswijziging in 1887 werd in de wet toegevoegd dat alleen mannelijke Nederlanders mochten stemmen.

Aletta legde zich daar niet zomaar bij neer. Samen met andere vrouwen - én mannen - bleef ze zich inzetten voor het recht te mogen stemmen. Zo was ze lange tijd voorzitter van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Die had ook een afdeling in Haarlem,  opgericht door de Barones van Hövell-Graaf. De vrouwen gaven lezingen, demonstreerden, gaven pamfletten uit en dienden petities in.

Propagandakaart van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, afdeling Haarlem, 1908. Foto: Noord-Hollands Archief

Succes

In 1917 leidde dat tot het eerste succes. In dat jaar werd het stemrecht uitgebreid naar alle meerderjarige mannen en kregen de vrouwen van Nederland passief kiesrecht. Dat betekent dat ze vanaf toen gekozen mochten worden voor een functie in de politiek. Best een gekke situatie, want ze mochten dus nog steeds niet zelf stemmen.

Dat recht werd twee jaar later ingevoerd, in 1919. Vanaf toen kende Nederland algemeen kiesrecht voor alle meerderjarige mannen én vrouwen. In 1922 konden Haarlemse vrouwen voor het eerst van hun stemrecht gebruik maken tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer.

Pioniers in de Haarlemse politiek

Na jaren wachten konden vrouwen nu eindelijk actief worden in de politiek. Al snel na de invoering van het passieve kiesrecht kreeg Haarlem de eerste vrouwelijke raadsleden. In 1919 werden P.J. Willekes MacDonald Reijnvaan en M. Marschall-Komin benoemd. Zij gebruikten hun politieke invloed onder meer om zich in te zetten voor betere scholing voor meisjes en betere arbeidsvoorwaarden voor werkende vrouwen.

Pas bijna 40 jaar later kreeg Haarlem voor het eerst een vrouwelijke wethouder. Haar naam was Elisabeth Scheltema-Conradi. Ze werkte ook als advocaat en daarbij had het huwelijksrecht haar bijzondere aandacht.

Burgermoeder

Het duurde tot in de jaren tachtig tot Haarlem haar eerste - en tot nu toe enige - vrouwelijke burgemeester kreeg. Elizabeth Schmitz was van 1985 tot 1994 ‘burgermoeder’ van onze stad. In die periode gingen ook steeds meer vrouwen meedoen in de politiek. Niet alleen vrouwen met een Nederlandse afkomst, maar ook migrantenvrouwen. In 1994 was er voor het eerst een gelijke man-vrouw-vertegenwoordiging in het college van B en W.

Burgemeester Elizabeth Schmitz in 1988. Foto: Jos Fielmich / Noord-Hollands Archief

De barricaden op

In de huidige gemeenteraad zijn 15 van de 39 raadsleden vrouw. Ook in bijvoorbeeld de Tweede Kamer, het kabinet en andere bestuursorganen zijn vrouwen vaak minder goed vertegenwoordigd dan mannen. Veel vrouwen, en ook sommige mannen, proberen daar verandering in te brengen door bij verkiezingen bewust op een vrouw te stemmen.

In het college van B en W in Haarlem zit op dit moment nog 1 vrouw, sinds wethouder Cora-Yfke Sikkema haar functie neerlegde om burgemeester in Oldambt te worden. Wethouder Marie-Thérèse Meijs vindt het jammer dat zij nu de enige vrouwelijke wethouder is. “Niets ten nadele van mijn mannelijke collega’s. Maar het is verbazingwekkend dat we het er nog steeds over moeten hebben, dat er een goede representatie van mannen en vrouwen in de politiek maar ook daarbuiten moet zijn. We moeten anno 2019 nog steeds de barricaden op om die gelijke vertegenwoordiging te realiseren.”

Meer informatie

De expositie Haar Stem in Haarlem is gemaakt door Sarah Berckenkamp en Rosanne Schot in samenwerking met het Noord-Hollands Archief. Op de tentoonstelling is ook werk te zien van kunstenaars van Kunst Zij Ons Doel 1821. Zij lieten zich inspireren door de politieke emancipatie van de vrouw.

Uitsnede van een poster van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Gemaakt door Th. Molkenboer, 1918

De tentoonstelling is te zien in de Kloostergangen van het stadhuis van vrijdag 13 september tot en met vrijdag 25 oktober. Het stadhuis is open op werkdagen van 8.00 tot 17.00 uur. Tijdens de Open Monumentendagen op 14 en 15 september kunt u de expositie ook op zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur en zondag van 12.00 tot 17.00 uur bekijken. Toegang is gratis.

Kijk voor meer informatie ook op de pagina Geschiedenislokaal023 over 100 jaar vrouwenkiesrecht.

Categorie:

  • Nieuws ZUID/WEST
  • Nieuws SCHALKWIJK
  • Nieuws OOST
  • Nieuws CENTRUM
  • Stadsnieuws